ABA-terapiya nima uchun samarali usul sifatida tan olingan
ABA-terapiya (Applied Behavior Analysis – amaliy xulq-atvor tahlili) bugungi kunda autizm spektr buzilishi (RAS) bo‘lgan bolalar bilan korreksion ishlarda eng samarali usullardan biri hisoblanadi. Ota-onalar bu usul bilan ilk bor tanishar ekan, odatda quyidagi savol tug‘iladi: maxsus markazda mashg‘ulotlar qanday o‘tadi, bola oldiga qanday vazifalar qo‘yiladi va mutaxassislar qanday xulq-atvoriy maqsadlarga erishishni ko‘zlaydi?
Ushbu maqola ABA-markazga murojaat qilgan oilani nimalar kutishini, mashg‘ulotlarning qanday tuzilishini va muntazam darslardan qanday natijalar kutish mumkinligini batafsil tushuntiradi.
Birinchi bosqich: diagnostika va maqsad qo‘yish
ABA-terapiya mashg‘ulotlaridan avval chuqur diagnostika o‘tkaziladi.
Bu bosqichda mutaxassislar:
- ota-onalar bilan suhbatlashib, bolaning kuchli va qiyin jihatlarini, xulq-atvoridagi o‘ziga xosliklarni aniqlaydi;
- standartlashtirilgan testlardan foydalanadi (VB-MAPP, ABLLS-R va boshqalar);
- bolani tabiiy sharoitda kuzatadi.
Maqsad – bolaning qaysi ko‘nikmalari shakllanganini va qaysilari ustida ishlash zarurligini aniqlash. Shundan so‘ng individual rivojlanish rejasi tuziladi. Muhimi, bu yerda yangi tashxis qo‘yilmaydi.
Masalan:
- bir bola uchun asosiy yo‘nalish nutqni boshlash bo‘lsa,
- boshqasi uchun stereotip harakatlarni kamaytirish,
- yana biri uchun esa o‘z-o‘ziga xizmat ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘lishi mumkin.
Markazdagi mashg‘ulotlarning tuzilishi
Mashg‘ulotlar aniq reja asosida o‘tadi. Odatda 1-2 soat davom etadi, bolaning yoshi va faoliyatiga qarab moslashtiriladi.
- Isinish bosqichi
Mashg‘ulot bolaning qiziqishini uyg‘otadigan oddiy va yoqimli mashqlar bilan boshlanadi: sevimli o‘yinlar, sezgi mashqlari yoki PECS kartalari orqali muloqot. - Asosiy qism
Bola yangi ko‘nikmalarni shu qismda o‘zlashtiradi. ABA-da:
- DTT (Discrete Trial Training) – topshiriqlarni bosqichma-bosqich o‘rgatish;
- NET (Natural Environment Teaching) – o‘yin va tabiiy muhit orqali o‘qitish;
- xulq-atvoriy intervensiyalar – keraksiz xatti-harakatlarni yumshoq tuzatish va ularni foydali ko‘nikmalar bilan almashtirish qo‘llaniladi.
- Mustahkamlash va umumlashtirish
Ko‘nikma turli vaziyatlarda qo‘llanilishi kerak. Masalan, bola markazda suvni so‘rashni o‘rgansa, u buni uyda yoki do‘konda ham qila olishi zarur. - Yakuniy bosqich
Mashg‘ulot yoqimli faoliyat bilan yakunlanadi: o‘yin, maqtov yoki sezgi dami. Bu terapiyaga ijobiy munosabatni mustahkamlaydi.
ABA-terapiyaning asosiy vazifalari
Markazdagi ABA-terapiya faqat xulq-atvorni tuzatishga qaratilmagan. Vazifalar keng qamrovli bo‘lib, bolaning hayotining barcha sohalarini o‘z ichiga oladi:
- Kommunikatsiya – nutqni boshlash, PECS kartalari, imo-ishoralar yoki elektron vositalar orqali muloqot.
- Ijtimoiylashuv – tengdoshlari va kattalar bilan o‘zaro munosabat, birgalikdagi o‘yinlarni rivojlantirish.
- O‘quv ko‘nikmalari – topshiriqqa e’tibor, ko‘rsatmalarni bajarish, xotira va tafakkurni rivojlantirish.
- O‘z-o‘ziga xizmat – kiyinish, yuvinish, ovqatlanish, hojatxonadan foydalanish.
- Muammoli xatti-harakatlarni kamaytirish – agressiya, qichqiriq, stereotip harakatlar, injiqliklar.
Xulq-atvoriy maqsadlar qanday belgilanadi
Maqsadlar doimo aniq va o‘lchab bo‘ladigan qilib qo‘yiladi. Bu natijani kuzatish imkonini beradi.
Masalan:
- “Bola PECS kartasi orqali haftaning 80% holatlarida mustaqil ravishda suv so‘raydi.”
- “O‘yinchoq olinmaganida qichqiriqlar soni 10 tadan 2 tagacha kamayadi.”
- “Bola yordamchisiz 5 ta halqali piramidkani yig‘adi (90% muvaffaqiyat bilan).”
Ota-onalarning roli
Markazdagi mashg‘ulot – bu jarayonning faqat bir qismi. Ota-onalarning ishtiroki juda muhim. Ular uyda:
- to‘g‘ri ko‘rsatmalar berishni,
- vizual jadvaldan foydalanishni,
- ko‘nikmalarni turmushda mustahkamlashni,
- muammoli xatti-harakatlarni nazorat qilishni o‘rganadi.
Natijada bola faqat markazda emas, uyda, bog‘chada va ko‘chada ham o‘rganishda davom etadi.
Nega markazdagi ABA uy sharoitidan samaraliroq
Uyda ABA usullarini qo‘llash foydali, lekin markazning afzalliklari ko‘p:
- mutaxassislar jamoasi bilan ishlash (xulq-atvor analitigi, tyo‘tor, logoped, defektolog);
- professional materiallardan foydalanish (sensor panellar, kartalar, o‘yinlar, trenajyorlar);
- dastur doimiy kuzatuv va tuzatish ostida bo‘lishi;
- maxsus muhit bolaning tezroq moslashishiga yordam berishi.
Zamonaviy texnologiyalar ABA-markazlarda
2025 yilda ABA-terapiya zamonaviy vositalardan faol foydalanadi:
- xulq-atvor kundaligini yuritish va kuzatish uchun onlayn platformalar;
- ijtimoiy ko‘nikmalarni mashq qilish uchun VR-trenajyorlar;
- nutq va muloqot uchun mobil ilovalar;
- samaradorlikni tahlil qilish uchun videokuzatuv.
ABA-terapiyaning natijalari
Samaradorlik bolaning yoshi, mashg‘ulotlarning muntazamligi va oilaning ishtirokiga bog‘liq. Tizimli ishlash natijasida:
- nutq boshlanishi yoki alternativ kommunikatsiya rivojlanishi;
- injiqliklar va agressiyaning kamayishi;
- o‘quv va turmush ko‘nikmalarining shakllanishi;
- ijtimoiylashuv va emotsional barqarorlik yaxshilanishi mumkin.
Eng asosiy natija – bola mustaqil va o‘ziga ishonchliroq bo‘ladi, oila esa uni qo‘llash uchun real vositalar oladi.
ABA-terapiya markazda – bu tuzilgan, kompleks va ilmiy asoslangan usul bo‘lib, ASB bo‘lgan bolalarga xulq-atvorni tuzatish va rivojlanishda yordam beradi. U individual dasturlar, oilaning faol ishtiroki va zamonaviy texnologiyalarni o‘zida birlashtiradi.
Shuni yodda tutish kerak: qanchalik erta boshlansa va mashg‘ulotlar muntazam o‘tsa, ijobiy natijalar ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi.
📞 Farzandingiz uchun qanday mashg‘ulotlar tuzilmasi mos kelishini bilish uchun ABA MEHR markazida maslahatga yoziling.
