Ota-onalar ko‘pincha bolasi baland tovushlarga haddan tashqari shiddat bilan javob beradigan, ba’zi to‘qimalardan qochadigan yoki tengdoshlari bilan o‘ynashda qiynalgan vaziyatlarga duch kelishadi. Kimdir buni xarakterga yo‘ysa, kimdir «injiqlik»ni o‘ylaydi. Biroq, zamonaviy fan shuni ko‘rsatadiki: bu xususiyatlarning ko‘pchiligi miyaning sensor signallarni qanday qayta ishlashiga bog‘liq. Aynan shuning uchun sensor terapiya – bolalarga sezgi a’zolarini rivojlantirish orqali tashqi dunyo bilan aloqa o‘rnatishga yordam beradigan usullar majmuasi tobora ommalashib bormoqda.
Metodning paydo bo‘lish tarixi
Sensor terapiya g‘oyasi XX asrning 60-yillarida amerikalik psixolog va ergoterapevt Ayrin Jan Ayresning tadqiqotlari tufayli paydo bo‘ldi. U birinchi marta ko‘plab bolalarda diqqat va o‘rganish bilan bog‘liq muammolar intellekt bilan emas, balki sensorli qayta ishlashning buzilishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi. Uning asarlari bugungi kunda o‘nlab mamlakatlarda qo‘llanilayotgan butun bir yo‘nalishga asos bo‘ldi.
Qizig‘i shundaki, SSSRda shunga o‘xshash yondashuvlar korreksion pedagogikada qo‘llanilgan, garchi o‘sha paytda «sensor integratsiya» atamasi ishlatilmagan bo‘lsa-da. Hozir bu yo‘nalish postsovet hududida ham, tobora ko‘proq markazlar zamonaviy amaliyotlarni joriy etayotgan O‘zbekistonda ham faol rivojlanmoqda.
Boshqa tuzatish turlari bilan bog‘liqligi
Sensor terapiya kamdan-kam hollarda boshqa usullardan ajralgan holda mavjud bo‘ladi. Ko‘pincha u logopedik mashg‘ulotlar, art-terapiya, musiqa terapiyasi bilan birgalikda olib boriladi. Masalan, nutqi kechikkan bolaga bir vaqtning o‘zida sensor tizimlar va miyaning nutq markazlarini rag‘batlantiradigan mayda motorikani rivojlantirish mashqlari foydalidir. Musiqa asboblaridan foydalanish esa eshitish idrokini motorika bilan uyg‘unlashtirishga yordam beradi.
Birinchidan, bunday kompleks yondashuv tez natijalarga erishish imkonini beradi.
Bundan tashqari, u bolaga ko‘proq ijobiy his-tuyg‘ularni beradi: mashg‘ulotlar davolanish emas, balki qiziqarli o‘yin sifatida qabul qilinadi.
Keng tarqalgan afsonalar
Samaradorligi isbotlanganiga qaramay, usul atrofida bir nechta noto‘g‘ri tushunchalar mavjud:
«Sensor terapiya faqat tashxis qo‘yilgan bolalarga kerak. Aslida u sog‘lom bolalar uchun ham foydali – asab tizimining haddan tashqari zo‘riqishining oldini olish sifatida.
– Natijalar bir zumda ko‘rinadi. Amaliyotda vaqt talab etiladi: birinchi o‘zgarishlarni ota-onalar bir necha haftadan keyin payqashadi, barqaror ta’sir esa oylar davomida shakllanadi.
«Mutaxassisda dars o‘tishning o‘zi yetarli.» Uydagi yordam ham bundan kam rol o‘ynamaydi. Ota-onalarning ishtirokisiz taraqqiyot sekin bo‘ladi.
Oddiy mashqlarga misollar
- To‘qimalar bilan o‘yinlar: bolaning ko‘zlari bog‘lanadi va u materialni teginish orqali topadi.
- «Tunnel»: bola yumshoq tunnel yoki yostiq labirinti bo‘ylab emaklab, fazoda mo‘ljal olishni mashq qiladi.
- «Og‘ir qopchalar»: qumli kichik qopchalarni ko‘tarib yurish og‘irlik va kuch hissini rivojlantirishga yordam beradi.
- Manka yoki qumda barmoqlar bilan rasm chizish – nozik motorika va taktil idrokni mashq qilish.
Bu mashqlar oddiy ko‘rinadi, lekin miya faoliyatiga chuqur ta’sir ko‘rsatadi.
Psixologik jihat
Sensor qiyinchiliklar nafaqat xatti-harakatlarga, balki o‘z-o‘zini baholashga ham ta’sir qiladi. «Nojo‘yaligi» yoki «injiqligi» uchun masxara qilingan bola o‘zini chetga olishi va o‘ziga bo‘lgan ishonchini yo‘qotishi mumkin. Shuning uchun sensor terapiya yana bir muhim vazifani bajaradi – o‘zini ijobiy idrok etishni shakllantiradi. Bola o‘yin va topshiriqlarni bajara olayotganini ko‘rsa, o‘z kuchiga ishonadi va muloqotga ochiqroq bo‘ladi.
Nihoyat, shuni ta’kidlash joizki, terapiya ota-onalarning hissiy holatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Taraqqiyotni ko‘rib, ular bolaning kelajagi uchun kamroq tashvishlanishadi va o‘zlarining roliga ko‘proq ishonch hosil qilishadi.
Xalqaro tajriba
Turli mamlakatlarda yondashuvlar turlicha. Kanada va AQShda sensor integratsiya bo‘yicha mutaxassislarni sertifikatlash tizimi keng rivojlangan. Yevropada metodlarni maktab muhitiga singdirishga urg‘u beriladi. Osiyo mamlakatlarida bolalar jamoaviy o‘yinlar orqali sensor idrokni rivojlantiradigan guruh amaliyotlari mashhur. Bunday tajriba almashish shuni ko‘rsatadiki, sensor terapiya universal bo‘lib, turli madaniy xususiyatlarga moslashishi mumkin.
Sensor terapiya yordamchi variant emas, balki bolaning rivojlanishi uchun to‘liq vositadir. U sensor tizimlarning ishlashini yaxshilashga yordam beradi, nutq, diqqat, muvofiqlashtirish va ishonchni oshiradi. Shuni yodda tutish kerakki, muntazamlik va oila ishtirokidagina samaraga erishiladi. Mashg‘ulotlar qanchalik erta boshlansa, bolaning o‘z imkoniyatlarini ochib berishi va uyg‘un rivojlanishi ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi.
✓ Farzandingizga qaysi usullar kombinatsiyasi mos kelishini muhokama qilish uchun ABA MEHR konsultatsiyasiga yoziling.
