RAS bilan bog‘liq tibbiy muolajalar juda ehtiyotkorlikni talab qiladi, chunki har qanday terapiya autizmli bolalarning asab tizimining xususiyatlarini hisobga olishi kerak. Biroq, amaliyotda ota-onalar va mutaxassislar ko‘pincha elektr uyqusi, transkranial stimulyatsiya yoki hatto elektroshok terapiyasidan foydalanish takliflariga duch kelishadi. Psixiatriyada bunday usullarni qo‘llashning uzoq tarixiga qaramay, zamonaviy tadqiqotlar ishonchli tarzda ko‘rsatmoqda: elektr ta’siri RAS bilan og‘rigan bolalarga nafaqat yordam bermaydi, balki ularning ahvolini og‘irlashtirishga ham qodir.
Tok protseduralari amaliyoti qanday paydo bo‘lgan?
XX asrning ikkinchi yarmida elektrostimulyatsiya psixiatriyada faol qo‘llanilgan. Elektr toki miyadagi almashinuv jarayonlarini yaxshilaydi, uyquni normallashtiradi va xavotirni kamaytiradi, deb hisoblangan. Sovet Ittifoqida rivojlanishdan ortda qolgan bolalarda, shu jumladan autizmda elektr uyqusini qo‘llash bo‘yicha butun boshli dasturlar mavjud edi. Ammo o‘sha paytda shifokorlar RASda miya faoliyati haqida zamonaviy bilimlarga ega emas edilar, shuning uchun usullar «ko‘r-ko‘rona» tanlangan. Bugungi kunda neyrobiologiya shuni isbotladiki, autizm «dangasa miya» bilan emas, balki neyron aloqalarining shakllanish xususiyatlari bilan bog‘liq, shuning uchun tokning qo‘pol ta’siri tabiiy rivojlanish jarayonlarini buzishi mumkin.
Sensor sezuvchanlik va xavflar
Autizm bilan kasallangan bolalar ko‘pincha yuqori sensor sezgirlikka ega. Tovushlar, yorqin yorug‘lik yoki teginish ularda kuchli stressni keltirib chiqarishi mumkin. Elektr impulslari, hatto minimal kuchga ega bo‘lsa ham, organizm tomonidan agressiv ta’sir sifatida qabul qilinadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bunday muolajalar xavotir darajasini oshiradi, salbiy assotsiatsiyalarni shakllantiradi va hatto bolaning kelajakda har qanday mutaxassisga tashrif buyurishdan bosh tortishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Isbotlangan samaradorlikning yo‘qligi
Ilmiy adabiyotlarda tok muolajalari autizm bilan og‘rigan odamlarning kognitiv yoki xulq-atvor funksiyalarini yaxshilashi haqida hech qanday tasdiq yo‘q. Aksincha, Amerika pediatriya akademiyasi va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti elektr stimulyatsiyani qo‘llash tavsiya etilmaydigan usullar ro‘yxatiga kiritadi. Zamonaviy davolash protokollari dalillarga asoslangan tibbiyotga asoslangan bo‘lib, bunda asosiy mezon ishonchli klinik tadqiqotlarning mavjudligi hisoblanadi. Tokli protseduralar uchun bunday ma’lumotlar mavjud emas.
Kelajakdagi asoratlar
Elektr ta’sirining qisqa muddatli oqibatlariga bosh og‘rig‘i, uyquning buzilishi, asabiylashish kiradi. Bir qator hollarda tutqanoq va qisqa muddatli hushdan ketish holatlari kuzatilgan. Uzoq muddatli istiqbolda mutaxassislar RAS bilan bolaning asab tizimi faoliyatiga aralashish neyron aloqalarining buzilishini kuchaytirishi mumkinligidan xavotirda, bu esa moslashuvchanlik ko‘nikmalarining yomonlashishiga olib keladi. Bundan tashqari, simlar va elektrodlar bilan jihozlangan muolaja xonasidagi muhitning o‘zi qo‘rquvni keltirib chiqaradi va stressni kuchaytiradi, bu esa qo‘shimcha psixologik to‘siqlarni keltirib chiqaradi.
Zamonaviy muqobillar
Eskirgan yondashuvlar o‘rniga samaradorligini isbotlagan usullar paydo bo‘ldi:
- ABA-terapiya (xulq-atvorning amaliy tahlili) – ijobiy mustahkamlashdan foydalangan holda yangi ko‘nikmalarni shakllantirish va xatti-harakatlarni tuzatishga yordam beradi.
- Logopedik mashg‘ulotlar – bolaning ijtimoiylashuvi uchun juda muhim bo‘lgan nutq va muloqotni rivojlantiradi.
- Sensor integratsiya – ortiqcha yuklamalarni yengishni va turli xil qo‘zg‘atuvchilarga moslashishni o‘rgatadi.
- Dori-darmonlar bilan qo‘llab-quvvatlash – shifokorning qat’iy ko‘rsatmasiga binoan yondosh alomatlarni (xavotirlanish, giperaktivlik, uyqusizlik) tuzatish uchun qo‘llaniladi, ammo tuzatish ishlarining o‘rnini bosmaydi.
Ushbu usullar nafaqat xavfsiz, balki uzoq muddatli istiqbolda isbotlangan samaradorlikka ham ega.
Xalqaro tavsiyalar
Yevropa mamlakatlari va AQShda RASda tokli muolajalar anchadan beri qo‘llanilmaydi. JSST 2012-yilda autizmni davolashda shubhali amaliyotlardan voz kechish zarurligini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatdi. Kanada va Buyuk Britaniyada oilani qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha davlat dasturlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ularda asosiy e’tibor eskirgan usullarga emas, balki tuzatish pedagogikasi, ijtimoiy moslashuv va psixologik yordamga qaratilgan.
O‘zbekistondagi vaziyat
Toshkentda autizm bilan kasallangan bolalarning ota-onalari hali ham tok muolajalarini o‘tkazish takliflariga duch kelishi mumkin. Ko‘pincha bu «miya faoliyatini tiklashning noyob usuli» sifatida taqdim etiladi. Ammo dalillarning yo‘qligi va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan asoratlar bunday takliflarni xavfli qiladi. ABA-terapiya bo‘yicha mutaxassislar, logopedlar va defektologlar ishlaydigan, shuningdek zamonaviy tuzatish dasturlari qo‘llaniladigan markazlarga murojaat qilish ancha oqilona tanlovdir.
Ota-onalarga axborot nima uchun kerak
Oilada RAS tashxisi qo‘yilganda, bolaga yordam berish istagi mutlaq ustuvorlikka aylanadi. Aynan shuning uchun tok protseduralarining zarari haqidagi bilimlarni tarqatish muhimdir. QASda tibbiy muolajalar dalillarga asoslangan tibbiyot tamoyillariga mos kelishi kerakligini anglash bolalarni keraksiz azob-uqubatlardan himoya qilish va tuzatishning xavfsiz yo‘lini tanlash imkonini beradi.
Tok protseduralari o‘tgan asrning usuli bo‘lib, nafaqat autizmda yordam bermaydi, balki haqiqiy xavflarni ham keltirib chiqaradi. Zamonaviy yondashuvlar RAS bilan bolalarning rivojlanish xususiyatlarini, ularning sensor va kognitiv qiyinchiliklarini chuqur tushunishga asoslanadi. ABA-terapiya, logopedik yordam va sensor integratsiya dasturlari kabi isbotlangan usullar bolaga uyg‘un va xavfsiz rivojlanish imkoniyatini beradi. Shubhali odatlardan voz kechish – bu bolalar va oilalarga oldinga siljishga yordam beradigan mas’uliyatli tanlov sari qadamdir.
Maslahat olish uchun yoziling yoki +998 88 080 58 58 raqami orqali ABA MEHRga qo‘ng‘iroq qiling
