ABA-terapiya – dresirovka yoki rivojlanishning ilmiy yo‘li?
So‘nggi yillarda amaliy xulq-atvor tahlili (ABA-terapiya) atrofida ko‘plab bahslar bo‘lib o‘tmoqda. Ayrim ota-onalar yoki mutaxassislar bu usulni “dresirovka” deb ataydi, go‘yoki bolaning harakati mukofot evaziga majburan takrorlanadi. Aslida bu – zamonaviy amaliyotga zid bo‘lgan noto‘g‘ri qarash. ABA – butun dunyoda samaradorligi isbotlangan, ilmiy va moslashuvchan yondashuvdir.
Nega ABA “dresirovka” bilan solishtiriladi?
Bu stereotip XX asr o‘rtalarida paydo bo‘lgan. O‘sha davrda olimlar xulq-atvor tahlilini rivojlanishida qiyinchilik bo‘lgan bolalarga qo‘llashni boshlagan. Asosiy tamoyil – to‘g‘ri xatti-harakat uchun mukofot, noto‘g‘ri xatti-harakat uchun esa yo‘qligi edi.
Bu jarayon tashqaridan ancha qattiq ko‘ringan: “harakatni takrorla – mukofot ol”. Shu sabab kuzatuvchilar va ota-onalar bu jarayonni dresirovka deb tushungan.
Ammo shuni bilish muhimki: o‘shandan beri ABA tubdan o‘zgardi. Bugungi kunda terapiya faqat mukofot emas, balki bolaning qiziqishi, hissiy holati va individual rivojlanish maqsadlariga asoslanadi.
ABA bilan dresirovkaning farqi nimada?
Dresirovka faqat egasining foydasiga zarur bo‘lgan reaksiyalarni mustahkamlashga qaratilgan bo‘lsa, ABA-terapiya bolaning manfaatlari va hayot sifatini birinchi o‘ringa qo‘yadi.
Asosiy farqlar:
- 🧠 Ilmiy asos – ABA psixologiyaning mustaqil sohasi bo‘lib, o‘nlab yillik tadqiqotlarga tayangan.
- 👶 Bola markazida – terapiyada bolaning hissiyotlari, qiziqishi va rivojlanish darajasi hisobga olinadi.
- 🎯 Amaliy maqsadlar – ABA bolaga turmush, ijtimoiy va o‘quv ko‘nikmalarini o‘rgatadi, “fokus” emas.
- 🤝 Hamkorlik – bola majburlanmaydi, balki o‘yinlar va qiziqarli mashg‘ulotlar orqali jalb qilinadi.
- 🌱 Moslashuvchanlik – dasturlar bola natijasiga qarab doimiy yangilanadi.
Shunday qilib, dresirovka tanlovsiz va tashqi manfaatga qaratilgan bo‘lsa, ABA bolaning shaxsiy rivojlanishi va mustaqilligini oshirishga qaratilgan.
Zamonaviy ABA-terapiya qanday qurilgan?
“Dresirovka” haqidagi mifni yo‘qotish uchun real amaliyotga qarash kerak:
- Diagnostika – bola ko‘nikmalari, kuchli va zaif tomonlari aniqlanadi.
- Maqsad qo‘yish – nutqni rivojlantirish, o‘z-o‘ziga xizmat, ijtimoiy ko‘nikmalar, tashvishlarni kamaytirish.
- Vazifalarni bosqichlarga bo‘lish – murakkab ko‘nikmalar oddiy qadamlar bilan o‘rgatiladi.
- Ijobiy mustahkamlash – jazodan ko‘ra qo‘llab-quvvatlash va mukofotlar (maqtov, o‘yin, sevimli faoliyat).
- Bosqichma-bosqich murakkablashuv – ko‘nikmalar turli vaziyatlarda mustahkamlanadi: uyda, maktabda, ko‘chada.
- Ota-onalarni jalb qilish – ular ham texnikalarni o‘rganib, bolani qo‘llab-quvvatlaydi.
Bu yondashuv terapiyani insonparvar va samarali qiladi.
Nega mukofot kerak?
Ba’zi tanqidchilar mukofotlarni “manipulyatsiya” deb hisoblaydi. Aslida esa butun hayotimiz mukofot tizimiga asoslangan: ish uchun maosh, muvaffaqiyat uchun maqtov, sevimli mashg‘ulotdan zavq.
Bola uchun esa mukofot – to‘g‘ri xatti-harakatni ijobiy natija bilan bog‘lash vositasi.
Vaqt o‘tishi bilan tashqi mukofotlar ichki motivatsiya bilan almashinadi: bola o‘zi mustaqil bo‘lish, gaplashish yoki muloqot qilishdan mamnun bo‘ladi.
Zamonaviy ABA yo‘nalishlari
ABA bugun “dresirovka”dan uzoqlashganini yangi yondashuvlar ko‘rsatmoqda:
- Samarqandli ABA (Compassionate ABA) – bolaning hissiy holatini hisobga oladi, bosimdan qochadi.
- O‘yin orqali ABA – ko‘nikmalar o‘yinlar orqali shakllanadi.
- NET (Natural Environment Teaching) – mashg‘ulotlar uyda, maktabda, ko‘chada o‘tkaziladi.
- Vizuallashtirish – kartalar, jadval va belgilar yordamida tushunishni osonlashtiradi.
Ilmiy tadqiqotlar nima deydi?
ABA samaradorligi yuzlab ilmiy tadqiqotlar bilan tasdiqlangan:
📊 20 soatlik mashg‘ulotlardan keyin bolalarda kognitiv, ijtimoiy va kommunikativ ko‘nikmalar ancha yaxshilanadi.
🗣 Ko‘plab bolalar nutqni boshlaydi va faol muloqot qiladi.
🏫 Maktabda o‘qish va ijtimoiylashuv imkoniyatlari ortadi.
💬 Ota-onalar muammoli xulqning kamayganini va bolaning emotsional holati yaxshilanganini ta’kidlashadi.
“Dresirovka” haqidagi miflar nimaga zararli?
Agar ota-onalar ABA’ni “dresirovka” deb qabul qilsa, samarali yordamdan voz kechishlari mumkin. Bu bolaning rivojlanishini sekinlashtiradi va jamiyatga moslashishini qiyinlashtiradi.
Bundan tashqari, bu kabi noto‘g‘ri qarashlar mutaxassislar faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi.
Ota-onalar va mutaxassislarning ovozlari
ABA kursini o‘tagan oilalar ko‘pincha quyidagilarni aytadi:
- “Avval qo‘rqardik, bolani majbur qilishadi deb o‘yladik. Lekin mashg‘ulotlar o‘yin shaklida bo‘lib chiqdi. Endi o‘g‘lim kartalarni o‘zi so‘raydi va topshiriqlarni xursand bo‘lib bajaradi.”
- “ABA qizimga gapirishni o‘rgatdi. Bu dresirovka emas, balki uning mustaqillikka yo‘li.”
ABA-terapiya – bu dresirovka emas, balki ilmiy asoslangan rivojlanish yo‘li. Ha, asosida mustahkamlash tizimi bor, lekin u bolaning muhim ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Bugungi ABA – moslashuvchan, insonparvar va individual ehtiyojlarga mos.
Miflar o‘tmishda qolgan. Hozirgi kunda ABA-terapiya – bu mustaqillik, ijtimoiylashuv va hayot sifatini oshirish yo‘li.
📞 ABA MEHR markazida maslahatga yoziling va farzandingiz uchun ABA-terapiyaning imkoniyatlarini bilib oling.
