Autizm — bu neyro-rivojlanish holati bo‘lib, dunyoni idrok etish, muloqot va xatti-harakatga ta’sir qiladi. «Autizm spektri buzilishi» ASB (RAS) tashxisi qo‘yilgan bolalarning ota-onalari ko‘pincha savolga duch kelishadi: autizmda dori-darmonlar yordam beradimi va ularni kompleks terapiyada qo‘llash kerakmi? Bu savolga javob har doim ham aniq emas, chunki har bir holat individualdir.
Ushbu maqolada biz dorilar autizmda qanday rol o‘ynashini, qachon tayinlanishini, ulardan nimani kutish mumkinligini va nega ular universal yechim emasligini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Autizmda dori-darmon bilan davolash nima?
Autizmda dori-darmon bilan davolash — bu bolaning jamiyatga moslashuviga, ta’lim olishiga yoki oilaviy hayotga to‘sqinlik qilayotgan alohida simptomlarni yumshatish uchun preparatlar qo‘llashdir. Bu yerda autizmning o‘zini “davolash” haqida gap ketmaydi, chunki zamonaviy tibbiyotda autizm tabletkalar bilan davolanadigan kasallik deb hisoblanmaydi.
Shunga qaramay, ayrim simptomlar bilan kurashishda yordam beruvchi dorilar mavjud. Bu simptomlar — kuchli tajovuzkorlik, ortiqcha xavotir, giperfaollik, uyqu buzilishlari yoki o‘ziga zarar yetkazish kabi holatlar bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatlarda shifokorlar dori vositalarini qo‘llab, bolaning holatini yengillashtiradi va psixolog, logoped va boshqa mutaxassislar bilan mashg‘ulotlar uchun sharoit yaratadi.
Qachon dori tayinlanishi haqiqatda zarur bo‘ladi?
Dori vositalarini qo‘llash qarori faqat bolalar psixiatori yoki RAS xususiyatlarini yaxshi biladigan nevrolog tomonidan qabul qilinishi kerak. Mustaqil ravishda dori tayinlash, to‘xtatish yoki dozani o‘zgartirish jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Dori vositalari qo‘llaniladi, agar:
- xatti-harakat bolaning o‘zi yoki atrofdagilar uchun xavf tug‘dirsa;
- bola uxlay olmasa va bu asab tizimining charchashiga olib kelayotgan bo‘lsa;
- kuchli xavotir, vahima xurujlari yoki obsesif holatlar mavjud bo‘lsa;
- e’tibor jiddiy buzilgan bo‘lsa, hatto 1–2 daqiqaga jamlash imkoni bo‘lmasa;
- emotsional zo‘riqishni bartaraf etmasdan terapiyani boshlash imkonsiz bo‘lsa.
Shunday qilib, autizmda dori-darmon bilan davolash tashxisni «davolash» uchun emas, balki qiyin vaziyatlarda yordam vositasi sifatida qo‘llaniladi.
Dorilardan nimalarni kutmaslik kerak
Ko‘plab ota-onalar xavotir holatida dori vositalari bolaning xulqini tez va abadiy yaxshilaydi deb umid qilishadi. Ammo bu noto‘g‘ri kutishdir.
Dorilar bolani gapirishga o‘rgatmaydi, ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirmaydi va pedagogik mashg‘ulotlarni almashtirmaydi. Ularning vazifasi — miyadagi “shovqin”, ya’ni xavotir yoki tajovuzni kamaytirib, bolaning o‘rganishi va rivojlanishi uchun imkon yaratishdir.
Agar ota-onalar dorilarni “mo‘jizaviy vosita” deb bilsa, bu umidsizlikka va boshqa samarali usullardan voz kechishga olib kelishi mumkin. Eslatib o‘tamiz: ASB bilan ishlashda muntazam mashg‘ulotlar, oilaviy qo‘llab-quvvatlash, moslashtirilgan ta’lim va xulq-atvor metodikalari muhim ahamiyatga ega.
Samaradorlik bo‘yicha ilmiy dalillar bormi?
Ilmiy tadqiqotlar ayrim dori vositalari autizmda yordam berishi mumkinligini tasdiqlaydi — agar ular to‘g‘ri belgilar asosida va mutaxassis tomonidan tayinlangan bo‘lsa.
Ammo samaradorlik har doim har xil bo‘ladi. Bitta bolaga yordam bergan preparat boshqasiga ta’sir qilmasligi mumkin. Shu sababli dorilarni tasodifan, internetdagi sharhlar yoki boshqa ota-onalarning maslahatlariga ko‘ra tanlamaslik kerak.
Ehtimoliy nojo‘ya ta’sirlar
Har qanday dori, ayniqsa asab tizimiga ta’sir qiladigan bo‘lsa, potentsial nojo‘ya ta’sirlarga ega. Ular orasida:
- uyquchanlik yoki, aksincha, haddan tashqari qo‘zg‘alish;
- ishtaha va vaznning o‘zgarishi;
- bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi;
- emotsional beqarorlik;
- faollik va motivatsiyaning pasayishi.
Ba’zi preparatlar bosqichma-bosqich joriy etilishi yoki to‘xtatilishi kerak bo‘ladi. Shuningdek, doimiy ravishda tahlillar, vazn va umumiy holat nazorat qilinishi muhim. Bu dozani vaqtida o‘zgartirish yoki preparatni almashtirish imkonini beradi.
Zamonaviy tibbiyot nima deydi?
Dunyo tibbiyot hamjamiyati autizmda dori-darmon bilan davolashni umumiy yordam strategiyasidagi vositalardan biri sifatida ko‘radi. Bu majburiy emas va faqat hayotga yoki rivojlanishga to‘sqinlik qiluvchi aniq simptomlar mavjud bo‘lsa qo‘llaniladi.
Boshqa hollarda ustuvorlik xulq-atvor terapiyasiga (ABA), muloqotni rivojlantirishga, oilaviy maslahatga va muhitni moslashtirishga beriladi. Ayniqsa ota-onalarning fikri, ularning tayyorgarligi va xabardorlik darajasi inobatga olinadi.
Davolashni boshlash haqida qanday qaror qabul qilish kerak
Tashxisni eshitgan ota-onalar ko‘pincha adashganini his qilishadi. O‘ylangan va ongli qaror qabul qilish uchun:
- Shifokor bilan mavjud barcha yordam usullarini muhokama qiling.
- Agar davolash uzoq muddatli bo‘lsa, ikkinchi fikrni oling.
- Muqobil variantlar haqida ma’lumot oling: sensor integratsiya, korrektsion dasturlar.
- Dori qabul qilish sxemasi va bekor qilish shartlarini oldindan kelishib oling.
- Shifokor bilan doimiy aloqa saqlang va bolaning holatidagi o‘zgarishlarni kuzatib boring.
Xulosa
Xo‘sh, autizmda dori-darmon bilan davolash yordam beradimi? Ha, ayrim holatlarda bu bolaning va uning oilasining hayotini sezilarli darajada yengillashtirishi mumkin. Ammo bu mo‘jiza emas va asosiy yordam usullarining o‘rnini bosmaydi — pedagogik yordamning o‘zi yetakchi bo‘lib qoladi. Dorilar autizmning o‘zini yo‘q qilmaydi, biroq o‘qitish va moslashishga halal berayotgan alohida o‘tkir simptomlarni bartaraf etadi.
Eng muhimi — kompleks yondashuv. Bunda dorilar umumiy yordamning bir qismi bo‘lib xizmat qiladi: emotsional, ta’limiy, xulq-atvor va oilaviy yo‘nalishlarda.
