So‘nggi yillarda autizm mavzusi yopiq bo‘lishdan to‘xtadi. “Autizm spektri buzilishi” ASB(RAS) tashxisiga duch kelgan ota-onalar tobora ko‘proq ishonchli ma’lumot izlamoqda. Autizmni davolash bo‘yicha qaysi usullar samarali deb e’tirof etilgan – bu 2025 yilda alohida ahamiyat kasb etgan savol. Zamonaviy yondashuv endi yagona terapiyagagina tayanmaydi, balki ko‘nikmalarni rivojlantirish, ijtimoiylashuv va hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan kompleks choralarni o‘z ichiga oladi.
Davolash yoki korreksiya: farqi nimada
Muhim jihatni darhol aniqlashtirish kerak: autizm – bu so‘zning odatiy ma’nosida kasallik emas, balki rivojlanish xususiyati. Shu sababli tibbiy nuqtai nazardan “davolash” haqida gapirish unchalik to‘g‘ri emas. Bu yerda gap korreksiya, qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish haqida ketadi. Samarali metod autizmning o‘zini yo‘qotmaydi, balki bolaga atrof-muhitga yaxshiroq moslashishga yordam beradi.
Nega kompleks yondashuv muhim
2025 yilda dunyoda shuni tan olishdi: universal metod yo‘q. Har bir bolaning o‘ziga xos xususiyatlari bor – sensorikdan tortib xulq-atvorgacha. Shuning uchun autizmni samarali davolash kompleks yondashuvga asoslanadi, u quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- turli soha mutaxassislari bilan ishlash;
- moslashtirilgan ta’lim dasturi;
- oila qo‘llab-quvvatlashi;
- texnologiyalar va ilmiy yutuqlardan foydalanish.
Xulq-atvor terapiyasi: yangilangan ABA
Eng keng tarqalgan usullardan biri – ABA-terapiya (Applied Behavior Analysis). Uning maqsadi bosqichma-bosqich o‘qitish va ijobiy rag‘batlantirish orqali kerakli xulq va ko‘nikmalarni shakllantirishdir. Ammo 2025 yilda yondashuv yumshadi: terapevtlar bolaning qiziqishlarini inobatga oladi, qattiq talablar qo‘ymaydi va hamkorlik muhitini yaratadi.
Ushbu metod ijtimoiy, maishiy va o‘quv ko‘nikmalarini o‘rgatishda samarali ekanligi tan olingan. Muntazam mashg‘ulotlar orqali muloqotda sezilarli ijobiy o‘zgarishlarga erishish mumkin.
Sensor integratsiya
RASga ega ko‘plab bolalarda sezgi organlari ishlashida buzilish kuzatiladi – ular tovush, hid yoki teginishga ortiqcha reaksiya berishi mumkin. Sensor integratsiya sezgi organlari faoliyatini “sozlashga” yordam beradi.
Amaliyotda bu arg‘imchoqlar, batutlar, taktil panellar, yorug‘lik xonalari kabi o‘yinlar va mashqlar ko‘rinishida bo‘ladi. Mashg‘ulotlar nafaqat sensor javobni yaxshilaydi, balki bolada hissiy barqarorlikni oshiradi.
Logopedik yordam
Nutq va muloqot – korreksiya talab qiladigan asosiy yo‘nalishlardir. Zamonaviy metodlarni biladigan logoped-defektologlar yordam beradi:
- nutq kechikkanida uni yo‘lga qo‘yish;
- artikulyatsiyani yaxshilash;
- murojaat qilingan nutqni tushunishni rivojlantirish.
2025 yilda tobora ko‘proq multimodal yondashuv qo‘llanilmoqda – og‘zaki nutq, imo-ishoralar, kartochkalar va elektron kommunikatorlarni uyg‘unlashtirish.
Muqobil va qo‘shimcha kommunikatsiya (AAC)
Agar nutq sekin rivojlansa, bolaga hoziroq muloqot qilish imkoniyatini berish muhim. Buning uchun quyidagilar qo‘llaniladi:
- PECS (rasm almashish tizimi);
- kommunikativ ilovalar bilan planshetlar;
- nutq sinteziga ega kommunikatorlar.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, AAC’ni erta joriy etish boladagi tushkunlikni kamaytiradi va hissiy holatni yaxshilaydi.
O‘yin terapiyasi va DIR/Floortime metodi
O‘yin terapiyasi bolada ijtimoiy ko‘nikmalar va hissiy sohani rivojlantirishga yordam beradi. DIR/Floortime metodi (Stenli Grinspen tomonidan ishlab chiqilgan) bolaning o‘ziga qiziqarli bo‘lgan “pol ustidagi o‘yin”ga asoslanadi. Mutaxassis yoki ota-ona bolaning tashabbusiga ergashadi, so‘ngra asta-sekin yangi elementlarni kiritadi.
Ushbu metod aloqa o‘rnatish va hissiy jalb etishni rivojlantirishda samarali ekanligi tan olingan.
Medikamentoz qo‘llab-quvvatlash
Dori vositalari autizmning o‘zini davolamaydi, biroq ba’zan qo‘shimcha simptomlarni – masalan, kuchli xavotir, tajovuz yoki uyqu muammolarini kamaytirish uchun ishlatiladi. Preparatlarni tanlash faqat shifokor nazorati ostida va individual tartibda amalga oshiriladi.
Davolashda ota-onalarning roli
Hech bir metod oilaning ishtirokisiz maksimal natija bermaydi. Ota-onalar uyda qo‘llash uchun o‘zaro muloqot texnikalarini o‘rganadilar: makon strukturalash, vizual ko‘rsatmalar, mustaqillikni qo‘llab-quvvatlash.
Bundan tashqari, ota-onaning hissiy qo‘llab-quvvatlashi boladagi stress darajasini kamaytiradi.
Korreksiyada texnologiyalar yordami
2025 yilda korreksiyaga faol ravishda texnologiyalar joriy etilmoqda:
- ijtimoiylashuv uchun VR-trenajyorlar;
- nutq va motorikani rivojlantirish ilovalari;
- ota-onalar va mutaxassislar uchun onlayn-platformalar.
Texnologiyalar mashg‘ulotlarni qiziqarliroq qilish va jarayonni kuzatib borishga imkon beradi.
Qanday qilib mos metodni tanlash
Tan olingan metodlar har bir bola uchun muvaffaqiyat kafolati emas. Samaradorlik mashg‘ulotlarni boshlash yoshiga, individual xususiyatlarga va muntazam ishlashga bog‘liq. Shuning uchun to‘liq diagnostika o‘tkazish, natijalarni mutaxassislar jamoasi bilan muhokama qilish va shaxsiy reja tuzish muhim.
Xulosa
Bugun dunyoda autizmni davolash – bu sabr va tizimlilikni talab qiladigan uzoq muddatli jarayon ekanligi tan olingan. Samarali metodlar ichida xulq-atvor terapiyasi, sensor integratsiya, logopedik yordam, muqobil kommunikatsiya va o‘yin yondashuvlari mavjud.
Eng asosiysi – imkon qadar erta boshlash va tanlangan yo‘l natija bermasa, strategiyani o‘zgartirishdan qo‘rqmaslik.
📞 ABA MEHR’da maslahatga yoziling va farzandingizga qaysi metodlar kombinatsiyasi mos kelishini muhokama qiling.
