Bolada autizm nima sababdan yuzaga keladi: sabablari va xavf omillari
Autizm – bu murakkab neyro-rivojlanish holati bo‘lib, unda bolada kommunikativ ko‘nikmalar, ijtimoiy o‘zaro aloqada bo‘lish qobiliyati buziladi va ba’zan xulq-atvor xususiyatlari o‘ziga xos bo‘ladi. So‘nggi o‘n yilliklarda ilm-fan ushbu mavzuni o‘rganishda sezilarli yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, autizm nima sababdan yuzaga kelishi haqidagi savol hanuz ochiq qolmoqda. Bugungi kunda ushbu holatning yagona sababi yo‘qligi va uning rivojlanishiga omillar majmuasi ta’sir qilishi ma’lum.
Genetik moyillik
Olimlar autizm bilan bog‘laydigan asosiy omillardan biri – genetika. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yaqin qarindoshlari autizm spektri buzilishiga (RAS) ega bo‘lgan bolalarda simptomlar namoyon bo‘lish ehtimoli ancha yuqori. Ba’zi hollarda asab tizimi rivojlanishiga ta’sir qiluvchi aniq gen mutatsiyalari aniqlanadi.
Muhimi, genetik moyillik autizmning majburiy rivojlanishini anglatmaydi. Bu – boshqa omillar bilan qo‘shilganda simptomlarning shakllanishiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan mosiq elementlardan biridir.
Prenatal omillarning ta’siri
Homiladorlik davri bolaning miya rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bir qator holatlar autizm xavfini oshirishi mumkin:
- Onada homiladorlik davrida infeksiyalar mavjud bo‘lishi.
- Toksik moddalar bilan aloqa.
- Ma’lum vitamin va minerallarning yetishmasligi yoki ortiqligi.
- Homiladorlikning dastlabki bosqichida onada kuchli stress.
Bu omillar bevosita sabab bo‘lmasa-da, rivojlanish xususiyatlari yuzaga kelish ehtimolini oshirishi mumkin.
Tug‘ruq va perinatal davr roli
Ayrim tadqiqotlar tug‘ruq jarayonidagi va hayotning ilk kunlaridagi asoratlar asab tizimi rivojlanishiga ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shunday omillar jumlasiga quyidagilar kiradi:
- Asfiksiya (kislorod yetishmovchiligi).
- Tug‘ilganda juda past tana vazni.
- Kuchli muddatidan oldin tug‘ilish.
- Tug‘ruq jarohatlari.
Bunday holatlar har doim ham autizmga olib kelmasa-da, neyron aloqalar shakllanishi uchun qo‘shimcha xavf tug‘dirishi mumkin.
Autizm sabablari haqidagi afsonalar
Autizm bilan bog‘liq ilmiy asosga ega bo‘lmagan ko‘plab afsonalar mavjud. Eng keng tarqalganlaridan biri – vaksinalar autizmga sabab bo‘ladi degan fikr. Ilmiy tadqiqotlar aniq ko‘rsatdiki, vaksinalar RAS rivojlanishi bilan bog‘liq emas. Shunga qaramay, bu afsona ota-onalar orasida ortiqcha xavotir uyg‘otishda davom etmoqda.
Shuningdek, tarbiya uslubi, gadjetlardan ortiqcha foydalanish yoki onaning tug‘ruqdan keyingi hissiy holati autizmning bevosita sabablari emas. Bu omillar bola xulqiga ta’sir qilishi mumkin, biroq holatning o‘zini keltirib chiqarmaydi.
Autizmni erta bosqichda aniqlash qanday
Xavf omillarini bilish ota-onalarga farzandining rivojlanishiga e’tiborliroq bo‘lishga yordam beradi. Quyidagi belgilarni kuzatish muhim:
- Ko‘z bilan aloqa o‘rnatmaslik.
- Nutq rivojlanishining kechikishi.
- Tengdoshlari bilan muloqotga qiziqmaslik.
- Takroriy harakatlar yoki xatti-harakatlar.
Bir nechta belgi mavjud bo‘lsa, diagnostika uchun bolalar nevropatologi yoki psixologiga murojaat etish tavsiya etiladi.
Nega erta diagnostika muhim
Autizm qanchalik erta aniqlansa, terapiya va maxsus metodlar yordamida uning namoyon bo‘lishini korreksiya qilish imkoniyati shunchalik katta bo‘ladi. Erta yordam bolaga muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish, o‘qish qobiliyatini oshirish va jamiyatga moslashishga yordam beradi.
Ko‘plab ota-onalar tashxisdan qo‘rqadi, ammo erta aralashuv hukm emas, balki bolaga to‘liqroq hayot imkoniyatini berish yo‘lidir.
Autizm kelib chiqishiga zamonaviy qarash
Olimlar autizmni tobora ko‘proq omillar majmuasi natijasi sifatida ko‘rib chiqmoqda. Genetik moyillik, homiladorlik sharoitlari, tashqi muhit, perinatal voqealar – bularning barchasi o‘zaro ta’sirlashib, har bir bola uchun RAS rivojlanishining noyob ssenariysini yaratishi mumkin.
Bundan tashqari, zamonaviy tadqiqotlar autizmning juda keng ko‘lamli namoyon bo‘lish darajalari mavjudligini ko‘rsatadi – kundalik hayotda deyarli sezilmaydigan yengil shakllardan tortib, doimiy qo‘llab-quvvatlashni talab qiladigan og‘ir holatlarga qadar.
Ota-onalar nima qila oladi
Ota-onalar autizm yuzaga kelish xavfini to‘liq yo‘q qila olmasalar-da, uning ta’sirini kamaytirish va bolaning hayot sifatini yaxshilashlari mumkin:
- Homiladorlik davrida onaning sog‘lig‘ini kuzatib borish.
- O‘z vaqtida tibbiy ko‘riklardan o‘tish.
- Xavfsiz va ekologik toza muhitni ta’minlash.
- Oilaning hissiy farovonligini qo‘llab-quvvatlash.
Agar boladaRAS belgilar mavjud bo‘lsa, mutaxassislarga murojaat qilishni kechiktirmaslik va imkon qadar erta korreksion mashg‘ulotlarni boshlash muhimdir.
Xulosa
Autizm – bu genetik, biologik va tashqi omillar uyg‘unligi bilan bog‘liq ko‘p qirrali holat. Bugungi kunda bir bolada RAS rivojlanib, boshqasida rivojlanmasligining yagona izohi yo‘q.
Ota-onalarning asosiy vazifasi – farzandining rivojlanishiga e’tiborli bo‘lish, autizmning asosiy belgilarini bilish va zarurat tug‘ilganda o‘z vaqtida yordamga murojaat qilishdir. Erta diagnostika va to‘g‘ri tanlangan terapiya bolaning ham, butun oilaning ham hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin.
📞 ABA MEHR’da maslahatga yoziling va farzandingizga qaysi metodlar kombinatsiyasi mos kelishini muhokama qiling.
