ABA terapiyasida rahm-shafqatli yondashuv nima?

Nega ota-onalar tobora ko‘proq rahm-shafqatli ABA-ni tanlamoqda

ABA terapiyasida rahm-shafqat yondashuvi – bu autizm spektri buzilishi (RAS) bo‘lgan bolalar bilan ishlashning zamonaviy modeli bo‘lib, unda e’tibor faqat ko‘nikmalarni rivojlantirishga emas, balki bolaning hissiy qulayligini saqlashga ham qaratiladi. Klassik qat’iy usullardan farqli ravishda, bu yondashuv bolaning hissiyotlari, qiziqishlari va chegaralariga hurmat bilan yondashishni asosiy tamoyil sifatida belgilaydi. Bu stress va qarshilik uyg‘otmaydigan tuzatish usullarini izlayotgan ota-onalar uchun ayniqsa muhimdir.

2025-yilda tobora ko‘proq mutaxassislar shu formatga o‘tmoqda, chunki u amaliy xulq-atvor tahlilining (ABA) samaradorligini yumshoq va qo‘llab-quvvatlovchi usullar bilan uyg‘unlashtiradi.

Yondashuvning ildizlari: qat’iy metodlardan insonparvarlik sari

ABA terapiyasi (Applied Behavior Analysis – amaliy xulq-atvor tahlili) 1960-yillardan beri mavjud. Dastlabki dasturlar qat’iy tuzilishga ega bo‘lib, nomaqbul reaksiyalarni keskin tuzatishga qaratilgan edi. Bu ishlardi, ammo ba’zida bolaning hissiy charchashiga olib kelardi.

Rahm-shafqat yondashuvi shu muammoga javoban paydo bo‘ldi. Uning mohiyati – xulq-atvor modelini kuch bilan “sindirish” emas, balki bolaning qiziqishlari va motivatsiyasidan foydalangan holda uni muloyim yo‘naltirishdir. Pedagog “nazorat qiluvchi” emas, balki hamkor bo‘ladi, terapiya esa qiziqarli muloqotga aylanadi.

Rahm-shafqatli ABA terapiyasining asosiy tamoyillari

• Hissiy xavfsizlik – mashg‘ulotlar xavotir, qo‘rquv yoki noqulaylik uyg‘otmasligi kerak. 
• Bolaning qiziqishlarini hisobga olish – mashqlar sevimli o‘yinlar, predmetlar va mavzular asosida tanlanadi. 
• Individual sur’at – mutaxassis umumiy me’yorlarga moslashishga majburlamaydi, rivojlanish xususiyatlarini hisobga oladi. 
• Ota-onalar bilan hamkorlik – oila jarayonda faol ishtirok etadi, ko‘rsatmalar va qo‘llab-quvvatlash oladi. 
• Jazo emas, rag‘bat – ko‘nikmalar ijobiy mustahkamlash orqali shakllantiriladi.
  

Rahm-shafqatli yondashuvning klassik ABA-dan farqi

Rahm-shafqatli ABA terapiyasi klassik modeldan farqli ravishda, e’tiborni faqat tezkor natijalarga emas, balki bolaning hissiy qulayligiga qaratadi. Agar an’anaviy ABA qat’iy ko‘rsatmalar, qoidalarga rioya qilish va topshiriqlarni to‘liq bajarishni talab qilsa, rahm-shafqat yondashuvida mashg‘ulotlar bolaning qiziqishlari va sur’atiga moslashtiriladi.

Bu yerda bola faqat ko‘rsatmalar bajaruvchisi emas, balki jarayonning faol ishtirokchisiga aylanadi. Ota-onalar asosiy rolni o‘ynab, ko‘nikmalarni uyda mustahkamlaydi, barcha korreksion usullar esa rag‘bat va ijobiy mustahkamlashga asoslanadi. Bu stressni kamaytiradi va o‘qishga bo‘lgan motivatsiyani oshiradi.

Amaliyotdan misol

RAS tashxisi qo‘yilgan 5 yoshli bola klassik ABA davomida stol ortida o‘tirishdan bosh tortardi. Rahm-shafqat yondashuviga o‘tilgach, mashg‘ulotlar gilamda o‘tkazildi, sevimli o‘yinchoqlar qo‘shildi va topshiriqlar sarguzasht o‘yini shaklida berildi. Bir oy o‘tgach, u o‘zi “dars o‘ynash”ni so‘ray boshladi. Bu qulay muhit motivatsiyani va o‘rganish tezligini oshirishini ko‘rsatdi.

Rahm-shafqatli ABA terapiyasi hal qiladigan vazifalar

• Nutqni rivojlantirish – dialoglar, qahramonlar bilan o‘yinlar, musiqiy mashqlar orqali. 
• Ijtimoiy ko‘nikmalar – salomlashish, yordam so‘rash, boshqa bolalar bilan o‘ynash. 
• O‘z-o‘ziga xizmat – kiyinish, yuvinish, ovqatlanish ko‘nikmalarini shakllantirish. 
• Hissiy regulyatsiya – o‘z hissiyotlarini tanish va ifodalashni o‘rganish. 
• Muammo xulqini kamaytirish – muloyim ravishda alternativ harakatlarga yo‘naltirish. 

Oilaning roli

Bu modelda ota-onalar shunchaki yordamchi emas, balki asosiy ishtirokchilardir. Ular:

• terapevtdan o‘quvdan o‘tadi; 
• uyda mashqlarni bajaradi; 
• rivojlanish bo‘yicha fikr-mulohaza beradi; 
• bola bilan yagona muloqot uslubini saqlashga yordam beradi. 

Bunday ishtirok rivojlanishni tezlashtiradi va ko‘nikmalarni yanada mustahkamlaydi, chunki bola ularni faqat mashg‘ulotlarda emas, balki kundalik hayotda ham mustahkamlaydi.

Rahm-shafqatli ABA mashg‘ulotlari qanday o‘tadi

1. Salomlashish va kayfiyat yaratish – terapevt ijobiy muhit hosil qiladi. 
2. Tanishtiruvchi o‘yin – sevimli o‘yinchoqlar yoki mavzular orqali jalb qilish. 
3. Maqsad qo‘yish – bugungi kichik, aniq vazifa. 
4. Asosiy mashqlar bloki – topshiriqlar va dam olishni navbat bilan bajarish. 
5. Muvaffaqiyatni mustahkamlash – maqtov, mukofot va umumiy quvonch. 

Ota-onalar uchun bosqichma-bosqich joriy etish rejasi

1. Rahm-shafqat metodikasini biladigan mutaxassisni topish. 
2. Bolaning ehtiyojlarini baholash (nutq, xulq, motorika). 
3. Terapevt bilan maqsadlarni kelishish. 
4. Qisqa seanslardan boshlash, vaqtni asta-sekin oshirish. 
5. Mashqlarni uy o‘yinlariga qo‘shish. 
6. Taraqqiyotni kuzatish va reja tuzatish. 

Nega bu yondashuv 2025-yilda ommalashmoqda

• Zamonaviy tadqiqotlar yumshoq tuzatish usullari samaradorligini tasdiqlamoqda. 
• Bola uchun kamroq stress – o‘qishga ko‘proq tayyorgarlik. 
• Ijobiy tajriba orqali shakllangan ko‘nikmalar mustahkamroq bo‘ladi. 
• Ota-onalar ishtiroki jarayonni barqaror qiladi. 

Rahm-shafqatli ABA terapiyasi – bu shunchaki moda emas, balki korreksion pedagogikada oldinga qadamdir. U amaliy xulq-atvor tahlilining ilmiy isbotlangan samaradorligini va bolaning shaxsiga hurmatni birlashtiradi.

Agar maqsadingiz bolaga faqat ko‘nikmalarni o‘rgatish emas, balki bu jarayonni quvonchli va xavfsiz qilish bo‘lsa, aynan shu formatni ko‘rib chiqishga arziydi. Terapiya qancha erta boshlansa, muvaffaqiyatli moslashish va uyg‘un rivojlanish imkoniyati shuncha yuqori bo‘ladi.

📞 ABA MEHR markaziga murojaat qilib, farzandingiz uchun eng mos metodika kombinatsiyasini muhokama qiling.