Nega ABA korreksiyaning yetakchi usuliga aylandi
So‘nggi o‘n yilliklarda autizm haqidagi tushunchalar tubdan o‘zgardi. Oldin ota-onalar ko‘pincha ma’lumot yetishmasligi va tushunmovchiliklarga duch kelgan bo‘lsa, bugun ko‘proq mutaxassislar va oilalar ilmiy asoslangan metodlarga murojaat qilmoqda. Shunday samarali va keng tarqalgan usullardan biri – ABA-terapiya, ya’ni amaliy xulq-atvor tahlili.
U autizm korreksiyasida “oltin standart” hisoblanadi, chunki tizimlilik, individual yondashuv va o‘lchab bo‘ladigan natijalarni birlashtiradi.
ABA mohiyati: oddiy so‘zlar bilan
ABA-terapiya inson xulq-atvori tahlil qilinishi va o‘zgartirilishi mumkinligiga asoslanadi. RAS (autizm spektr buzilishi) bo‘lgan bola uchun bu foydali odatlar va ko‘nikmalarni shakllantirish, qiyinchiliklarni kamaytirish hamda atrof-muhit bilan o‘zaro aloqani o‘rganish imkonini beradi.
Asosiy tamoyillar:
- murakkab harakatlar kichik bosqichlarga bo‘linadi;
- har bir to‘g‘ri qadam ijobiy rag‘batlantirish orqali mustahkamlanadi;
- xatolar jazolanmaydi, balki yumshoq tarzda tuzatiladi;
- muvaffaqiyatlar qayd etiladi va tahlil qilinadi.
Shu tariqa, terapiya bolaning shaxsini sindirmaydi, balki unga asta-sekin yangi imkoniyatlarni ochishga yordam beradi.
Usulning o‘ziga xosligi nimada?
An’anaviy yondashuvlardan farqli ravishda, ABA to‘liq ma’lumotlarga asoslanadi. Har bir ko‘nikma o‘lchanadi, qayd etiladi, dinamikasi kuzatiladi. Bu mutaxassislarga progressni ko‘rish va dasturga o‘z vaqtida tuzatishlar kiritish imkonini beradi.
Bundan tashqari, ABA moslashuvchan: bir xil ko‘nikmani turli usullar orqali mashq qilish mumkin – o‘yin, kundalik vaziyatlar yoki o‘quv topshiriqlari orqali. Natijada bola ko‘nikmani faqat terapevt kabinetida emas, balki real hayotda ham qo‘llay oladi.
ABA-terapiya qanday ko‘nikmalarni rivojlantiradi?
Dastur har doim individual bo‘ladi, ammo ko‘pincha quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- nutq va muloqotni rivojlantirish (imo-ishoralar va kartochkalardan murakkab dialoglargacha);
- ijtimoiy o‘zaro ta’sirlarni o‘rgatish (o‘rtoqlar bilan o‘yinlar, yordam so‘rash, suhbatni davom ettirish);
- o‘z-o‘ziga xizmat qilish (kiyinish, ovqatlanish, shaxsiy gigiyena);
- o‘quv ko‘nikmalari (diqqatni jamlash, ko‘rsatmalarni bajarish, tafsilotlarga e’tibor);
- muammoli xulqni kamaytirish (isterika, agressiya, aloqa qilishdan qochish).
ABA hayotda: real misollar
Ota-onalar ko‘pincha metodning amaliy tomoniga hayron qoladi. Masalan:
- bola o‘z poyabzalini kiyishni o‘rganadi, terapevt jarayonni bosqichlarga ajratadi: “paypoqni kiydirish”, “poyabzalni tortib kiydirish”, “lipuchkani yopish”;
- do‘konda bola baqirish o‘rniga konfetni so‘z yoki kartochka yordamida muloyimlik bilan so‘rashga o‘rgatiladi;
- uyda ona natijani mustahkamlaydi va xuddi shu rag‘batlantirish tizimidan foydalanadi.
Shunday oddiy vaziyatlar hayot sifatini yaxshilaydigan ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Usul evolyutsiyasi: qattiqlikdan insonparvarlikka
80–90-yillarda ABA ba’zan haddan tashqari qattiq va mexanik ko‘rinishi uchun tanqid qilingan. Ammo so‘nggi yillarda yondashuv tubdan o‘zgardi.
Bugungi kunda asosiy e’tibor samarali va hamdard ABA ga qaratilgan:
- bolaning qiziqishlari hisobga olinadi;
- mashg‘ulotlar sevimli o‘yinlar asosida quriladi;
- bosim va majburiylik chiqarib tashlanadi;
- hamkorlik muhiti yaratiladi.
Aynan shu usul metodni zamonaviy va samarali qiladi, bolaning qulayligi bilan natijaviylik o‘rtasida muvozanatni ta’minlaydi.
Jarayonda ota-onalarning roli
ABA-ni oilaning ishtirokisiz tasavvur qilish mumkin emas. Ota-onalar uyda qo‘llash uchun maxsus texnikalarga o‘rgatiladi:
- vizual jadval va rasmlardan foydalanish;
- tanlov imkoniyatini berish, bola nazoratni his qilishi uchun;
- yangi ko‘nikmalarni kundalik hayotda mustahkamlash.
Natijada, bola terapevt kabinetida ham, uy sharoitida ham yagona yondashuvni oladi.
ABA va texnologiyalar
2025-yilda metod faol ravishda texnologiyalar bilan integratsiyalashmoqda:
- progressni kuzatish uchun mobil ilovalar;
- ijtimoiylashuv uchun o‘quv o‘yinlari va VR-trenajyorlar;
- ota-onalar uchun onlayn kurslar.
Bu mashg‘ulotlarni yanada qiziqarli va qulay qiladi, shuningdek, mutaxassislar yetishmaydigan hududlarda yashaydigan oilalar uchun imkoniyatlarni kengaytiradi.
Qachon boshlash kerak?
Mutaxassislar eng katta samaraga erta aralashuvda erishilishini ta’kidlaydi. Ammo bu ABA faqat kichik yoshdagilar uchun degani emas.
Metod har qanday bosqichda yordam beradi, ammo qanchalik erta boshlangan bo‘lsa, bola shunchalik tezroq mustaqillikka va ijtimoiylashuvga erishadi.
Usulning cheklovlari
Muhim jihat: ABA “mo‘’jizaviy dori” emas. Har bir bolaning sur’ati turlicha va hatto ideal dasturda ham natijalar bir xil bo‘lmaydi. Metod autizmni tashxis sifatida yo‘q qilmaydi, lekin moslashuv va hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi.
ABA-terapiya – bu ilmiy jihatdan isbotlangan, moslashuvchan va zamonaviy yordam usuli. U bolalarda nutqni, muloqotni, mustaqillikni va o‘ziga ishonchni rivojlantiradi.
Muvaffaqiyatning asosiy sharti – muntazam mashg‘ulotlar, ota-onalarning faol ishtiroki va mutaxassislar yordami.
📞 ABA MEHR markazida maslahatga yoziling va farzandingiz uchun individual dastur tuzing.
