Nega ABA autizmni korreksiya qilishda yetakchi metod hisoblanadi
Autizm tashxisi qo‘yilgan ota-onalar ko‘pincha bir savolga javob izlaydilar: qaysi metod haqiqatan ham samarali? Axborot, va’dalar va afsonalar orasida ilmiy asoslangan va butun dunyoda amaliyotda isbotlangan usul ajralib turadi. Bu – ABA-terapiya (Applied Behavior Analysis), ya’ni xulq-atvorni amaliy tahlil qilish metodikasi.
ABA – bu zamonaviy trend emas, balki tizimli, ilmiy asoslangan yondashuv bo‘lib, u autizmli bolalarga ko‘nikmalarni rivojlantirish, muloqotni o‘rganish va jamiyatga moslashishda yordam beradi. Quyida aynan ABA-ni tanlash uchun 5 asosiy sababni ko‘rib chiqamiz.
1-sabab. Ilmiy isbotlangan va dunyo miqyosida tan olingan metod
ABA-terapiyaning eng muhim xususiyati – uning samaradorligi o‘nlab yillar davomida minglab tadqiqotlar bilan isbotlangan. 1960-yillardan beri olib borilgan ilmiy ishlarda ABA dasturlaridan o‘tgan bolalar nutq, ijtimoiylashuv va mustaqillikda sezilarli yutuqlarga erishganligi qayd etilgan.
Bugun ko‘plab davlatlarda bu metod davlat darajasida tan olingan. Masalan, AQShda ABA mashg‘ulotlari sug‘urta kompaniyalari tomonidan qoplanadi. Bu metodikani tajriba emas, balki vaqt sinovidan o‘tgan ishonchli yondashuv ekanligini ko‘rsatadi.
2-sabab. Har bir bolaga individual yondashuv
ABA hech qachon “hamma uchun bitta retsept” bilan cheklanmaydi. Har bir dastur bolaning o‘ziga xos xususiyatlari, qiziqishlari va rivojlanish darajasini hisobga olgan holda tuziladi.
- Agar bola so‘z bilan so‘rov bildirishda qiynalsa – PECS kartochkalari yoki imo-ishoralar ishlatiladi.
- Diqqatni jamlashda muammo bo‘lsa – topshiriqlar kichik bosqichlarga bo‘linadi.
- Bolaning allaqachon rivojlangan ko‘nikmalari bo‘lsa – terapiya ular asosida yangi imkoniyatlarni kengaytiradi.
Bunday moslashuvchanlik ABA-ni autizmning istalgan darajasiga ega bolalar uchun foydali qiladi – yengil shakldan tortib og‘irroq ko‘rinishlargacha.
3-sabab. Kundalik hayot uchun muhim ko‘nikmalarni shakllantirish
ABA-terapiya alohida harakatlarni mashq qilish bilan cheklanmaydi. Asosiy maqsad – bolaga kundalik hayotda zarur bo‘lgan real ko‘nikmalarni berishdir.
Asosiy yo‘nalishlar:
- nutq va muloqotning rivojlanishi;
- o‘z-o‘ziga xizmat qilish (kiyinish, ovqatlanish, gigiyena);
- ijtimoiy ko‘nikmalar (tengdoshlar va kattalar bilan muloqot qilish);
- maktabga tayyorgarlik (diqqatni jamlash, ko‘rsatmalarni bajarish, sabr-toqat);
- muammoli xulqni kamaytirish (isterika, tajovuz, aloqa qilishdan qochish).
Ota-onalar ta’kidlaydiki, ABA tufayli bolalar ko‘proq mustaqil bo‘lib, atrofdagilarni yaxshiroq tushunishni va kundalik vazifalarni bajarishni o‘rganadilar.
4-sabab. Oila ishtiroki va barqaror natija
ABA – bu nafaqat mutaxassislar ishi, balki ota-onalarning faol ishtirokini ham o‘z ichiga oladi. Oilaga o‘quvchi sifatida maxsus texnikalar o‘rgatiladi va ular uy sharoitida qo‘llanadi. Shu tufayli terapiya kabinet bilan chegaralanmaydi, balki har kuni davom etadi.
Misollar:
- ota-onalar kun tartibini tashkil etish uchun vizual jadvaldan foydalanadilar;
- yangi ko‘nikmalar kundalik vaziyatlarda mustahkamlanadi (masalan, mustaqil yuz yuvish yoki yordam so‘rash);
- yagona muloqot uslubining qo‘llanishi bolaning stressini kamaytiradi.
Bunday yondashuv natijani uzoq muddatga mustahkamlaydi, chunki yangi ko‘nikmalar odatga aylanadi.
5-sabab. Moslashuvchanlik va zamonaviy texnologiyalar
ABA doimiy rivojlanmoqda: bugun u yumshoqroq, insonparvarroq va texnologikroq bo‘lib qoldi. Hozir keng qo‘llanilayotgan saxovatli ABA yondashuvi bolaning qiziqishlarini hisobga oladi, mashg‘ulotlar o‘yin va hamkorlik orqali tashkil etiladi, bosim va majburlashdan butunlay voz kechiladi.
Bundan tashqari, dasturlarga zamonaviy texnologiyalar ham kiritilmoqda:
- progressni kuzatish uchun mobil ilovalar;
- o‘quv o‘yinlari;
- ijtimoiylashuv uchun VR-trenajyorlar;
- ota-onalar uchun onlayn platformalar.
Bu terapiyani yanada qulay va qiziqarli qiladi.
Bola uchun usul tanlash ota-onalar uchun mas’uliyatli qaror. Muhimi – va’dalarga emas, balki ilmiy dalillarga tayanish. ABA-terapiya ilmiy bazasi, individual yondashuvi, amaliy foydasi va barqaror natijalari bilan boshqa usullardan ajralib turadi.
Shu sababli butun dunyo bo‘ylab minglab ota-onalar bolalarining salohiyatini ochish va jamiyatga moslashishlariga yordam berish uchun ABA-ni tanlamoqdalar.
📞 ABA MEHR markazida maslahatga yoziling va aynan farzandingiz uchun mos ABA dasturini tanlang.
