Bugungi kunda autizm spektri buzilishlari (RAS) tobora ko‘proq aniqlanmoqda va ularni tuzatishda eng samarali yondashuvlardan biri xulq-atvor terapiyasi (ABA) hisoblanadi. Dori vositalaridan farqli o‘laroq, u alomatlarni bartaraf etishga emas, balki bolani yangi ko‘nikmalarga o‘rgatish va muammoli xatti-harakatlarni kamaytirishga qaratilgan.
RASda xulq-atvor terapiyasi (ABA terapiyasi) nima
Xulq-atvor terapiyasi – bu amaliy xulq-atvor tahlili (Applied Behavior Analysis, ABA) tamoyillariga asoslangan usullar tizimi. U ijobiy natijalarni mustahkamlash orqali kerakli harakatlarni bosqichma-bosqich shakllantirishni nazarda tutadi. Asosiy maqsad bolaning ijtimoiy sharoitlarga moslashishiga yordam berish, mustaqilligini rivojlantirish va oilaning hayot sifatini yaxshilashdir.
Asosiy usullar
Xulq-atvor terapiyasi usullari xilma-xil bo‘lib, bolaning yoshi va rivojlanish darajasiga qarab alohida tanlanadi.
Diskret ta’lim (DTT)
Bu usul ko‘nikmani kichik qadamlarga bo‘lishni nazarda tutadi. Har bir qadam alohida ko‘rsatmalar va rag‘batlantirishlar yordamida o‘rgatiladi. Masalan, bolaga narsalarning nomini to‘g‘ri aytish yoki oddiy maishiy harakatlarni bajarish o‘rgatiladi.
Verbal-xulq-atvor yondashuvi (VB)
Nutq va muloqotni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiladi. Bola biror narsani so‘zlar yoki imo-ishoralar bilan so‘rashga harakat qilgani uchun rag‘batlantiriladi. Bu ehtiyojni ifodalay olmaslik natijasida nojo‘ya xulq-atvorning shakllanishi xavfini kamaytiradi.
Tabiiy o‘rganish (NET)
Qattiq mashg‘ulotlar o‘rniga ko‘nikmalar tabiiy vaziyatlarda shakllantiriladi. Masalan, o‘yin paytida bola o‘yinchoqlarni baham ko‘rishga yoki tengdoshlarining iltimoslariga javob berishga o‘rgatiladi.
Ijobiy xulq-atvorni qo‘llab-quvvatlash (PBS)
Bu usul xulq-atvorning muammoli shakllarini muqobil strategiyalar bilan almashtirishga qaratilgan. Agar bola jazavaga moyil bo‘lsa, unga noroziligini so‘zlar yoki kartochkalar bilan qanday ifodalash kerakligi o‘rgatiladi.
Davolashni amaliy tashkil etish
Xulq-atvor terapiyasi individual reja asosida tuziladi. Boshlanishida xulq-atvorning funksional tahlili o‘tkaziladi: mutaxassislar bolani kuzatadilar, muammoli reaksiyalarning sabablarini aniqlab, o‘rganish uchun ustuvor ko‘nikmalarni belgilaydilar.
Mashg‘ulotlar yakka tartibda va kichik guruhlarda o‘tkazilishi mumkin. Davomiyligi haftasiga 10-15 soatdan, oilaning maqsadi va imkoniyatlariga qarab 30-40 soatlik intensiv dasturlargacha bo‘lishi mumkin.
Muhim jihat – ota-onalarning ishtiroki. Mutaxassislar ularga uyda va kundalik vaziyatlarda natijalarni mustahkamlash uchun terapiya usullarini o‘rgatadilar.
Amaliy natijalar
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tizimli xulq-atvor terapiyasi RAS bilan bolalarning moslashuv darajasini sezilarli darajada oshiradi.
Nutqni rivojlantirish. Ko‘pgina bolalar so‘zlar yoki muqobil aloqa vositalaridan foydalanishni boshlaydilar.
Ijtimoiy ko‘nikmalar. Bola aloqa o‘rnatishni, tengdoshlari bilan muloqot qilishni va qoidalarga rioya qilishni o‘rganadi.
O‘z-o‘ziga xizmat qilish. Maishiy ko‘nikmalar yaxshilanadi: kiyinish, ovqatlanish, gigiyena.
Muammoli xulq-atvorni kamaytirish. Tajovuzkorlik, stereotip harakatlar va jazavalar asta-sekin qabul qilinadigan reaksiya shakllari bilan almashtiriladi.
Ta’kidlanishicha, terapiyani erta boshlash (2-4 yoshda) eng yaxshi natijalarni beradi.
Ilmiy asos va daliliy samaradorlik
Xulq-atvor terapiyasi RAS bilan bolalar bilan ishlashda «oltin standart» hisoblanadi. U Amerika pediatriya akademiyasi, AQSH Milliy salomatlik instituti va ko‘plab xalqaro tashkilotlar tomonidan tavsiya etilgan. Yuzlab tadqiqotlarning meta-tahlillari uning uzoq muddatli va tizimli qo‘llanilganda samarali ekanligini tasdiqlaydi.
Cheklovlar va muammolar
Samaradorligiga qaramay, usul katta vaqt va moliyaviy resurslarni talab qiladi. Mutaxassislarni tayyorlash, mashg‘ulotlarning muntazamligi va oilani faol jalb qilish zarur. Bundan tashqari, hamma bolalar ham ta’limga bir xil tez javob bermaydi – ba’zilar uchun rivojlanish sekin kechadi.
Usullarni madaniy xususiyatlarga moslashtirish va oilalar uchun qulay qo‘llab-quvvatlash dasturlarini yaratish rivojlanishning muhim yo‘nalishi bo‘lib qolmoqda.
RAS bilan bolalar uchun xulq-atvor terapiyasi moslashish va ijtimoiylashuvning eng samarali vositalaridan biridir. U diskret ta’limdan tortib tabiiy o‘zaro ta’sir usullarigacha bo‘lgan turli xil texnikalarni birlashtiradi va isbotlangan natijalarni ko‘rsatadi: nutq, ijtimoiy va maishiy ko‘nikmalarni rivojlantirish, muammoli xatti-harakatlarni kamaytirish.
Muvaffaqiyat kaliti – erta tashxis qo‘yish, mutaxassislarning tizimli ishi va ota-onalarning ishtiroki. Zamonaviy yondashuvlar RAS bilan ko‘plab bolalarga nafaqat qiyinchiliklarni yengish, balki to‘laqonli hayot uchun yangi imkoniyatlarni ochish imkonini beradi.
📞 Farzandingizga qaysi usullar kombinatsiyasi mos kelishini muhokama qilish uchun ABA MEHR markaziga maslahatga yoziling.
