Bolada nutqning rivojlanishi muhim bosqich bo‘lib, nafaqat uning muloqot qilish qobiliyatini, balki umumiy rivojlanishini ham belgilaydi. Toshkentda tobora ko‘proq ota-onalar mutaxassislar yordamiga murojaat qilmoqdalar, chunki ular erta bosqichlarda to‘g‘ri qo‘llab-quvvatlash bolaning muvaffaqiyatli kelajagini shakllantirishini tushunadilar. Bu jarayonda oila, ABA mutaxassisi va logopedning birgalikdagi ishi alohida ahamiyatga ega. Har bir tomon nutqning shakllanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini va nima uchun kompleks yondashuv eng samarali hisoblanishini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Nutq rivojlanishini kuzatib borish nima uchun muhim?
Nutq shunchaki so‘zlar to‘plami emas, balki fikrlash, muloqot va ijtimoiylashuv kalitidir. Nutqi orqada qolgan bolalar maktabda, tengdoshlari bilan muloqotda va yangi bilimlarni o‘zlashtirishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Toshkentda ota-onalar tobora ko‘proq tushunib yetmoqdalar: nutqni tuzatish va rag‘batlantirish qanchalik erta boshlansa, keyinchalik bolaga shunchalik oson bo‘ladi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, o‘rganishdagi ko‘plab qiyinchiliklar nutq buzilishlarining o‘z vaqtida sezilmaganligi yoki tuzatilmaganligi bilan bog‘liq. Shuning uchun mutaxassislarga murojaat qilish va nutq o‘stirish jarayonida faol ishtirok etish muhimdir.
Nutqning rivojlanishida ota-onaning roli
Ota-onalar asosiy rol o‘ynaydilar, chunki ular birinchi nutq muhitini yaratadilar. Bola har kuni onasi va otasining o‘zaro muloqotini eshitadi, harakatlarni tushuntiradi, kitob o‘qiydi va savollar beradi. Bu oddiy harakatlar lug‘at boyligining asosini tashkil qiladi.
Ota-onalar nima qilishi mumkin:
- bola bilan tez-tez, qisqa iboralar va aniq so‘zlar bilan gaplashish;
- ertaklar o‘qish va rasmlarni muhokama qilish;
- har xil emotsionallikni ko‘rsatish;
- yangi so‘zlarni rag‘batlantirish, ularni takrorlash va turli vaziyatlarda qo‘llash.
Toshkentda uyda nutq bilan ishlash muhimligini tushunayotgan oilalar soni ortib bormoqda. Biroq shunday vaziyatlar bo‘ladiki, ota-onalarning sa’y-harakatlari yetarli bo‘lmaydi va shunda mutaxassislar yordamga keladi.
ABA mutaxassisi qanday yordam beradi
ABA-terapiya xulq-atvorni amaliy tahlil qilish usuli bo‘lib, nutqni rivojlantirishda, ayniqsa, rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda keng qo‘llaniladi. ABA mutaxassisi bolaning asta-sekin yangi so‘zlarni o‘zlashtirishi va ularni kerakli vaziyatlarda qo‘llashni o‘rganishi ustida ish olib boradi.
ABA terapiyasining asosiy usullari:
- bosqichma-bosqich o‘rgatish: oddiy tovushlardan murakkab gaplargacha;
- ijobiy qo‘llab-quvvatlash (maqtov, muvaffaqiyat uchun mukofot);
- vizual materiallar va kartochkalar bilan ishlash;
- yangi ko‘nikmalarni mustahkamlashga yordam beradigan tizimli mashg‘ulotlar.
Toshkentda ABA-terapiya xizmatlarini taklif etuvchi markazlar va mutaxassislar soni ortib bormoqda. Ota-onalarning ta’kidlashicha, uy mashg‘ulotlari bilan birgalikda metodika tez va barqaror natijalar beradi.
Logoped nima uchun kerak
Logoped – bu aniq nutq buzilishlari bilan ishlaydigan mutaxassis: tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish, so‘z boyligining pastligi, grammatikaning buzilishi. ABA-terapevtdan farqli o‘laroq, logoped nutq nuqsonlarini tuzatishga yordam beradi va to‘g‘ri artikulyatsiyani rivojlantiradi.
Logopedik mashg‘ulotlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- nutq a’zolarini mashq qildirish uchun mashqlar;
- to‘g‘ri nafas olish va ovozni yo‘lga qo‘yish;
- artikulyatsion gimnastika;
- lug‘atni kengaytirish va iboralarni shakllantirishga qaratilgan o‘yinlar.
Toshkentda logopedlar davlat bog‘chalari va maktablarida ham, xususiy markazlarda ham ishlaydi. Eng yaxshi samaraga ota-onalar bola bilan birga maslahatga borganda va uyda mashqlarni bajarishni davom ettirganda erishiladi.
Nima uchun kompleks yondashuv muhim
Agar ota-ona, ABA mutaxassisi va logopedning sa’y-harakatlari birlashtirilsa, bola maksimal darajada samarali yordam oladi. Ota-onalar uyda nutq muhitini yaratadilar, ABA-terapevt yangi xulq-atvor va nutq ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi, logoped esa aniq nuqsonlarni bartaraf etadi va to‘g‘ri artikulyatsiyani shakllantiradi.
Bunday kompleks yondashuv Toshkentda tobora talabgir bo‘lib bormoqda. Ko‘plab markazlar bola bilan bir vaqtning o‘zida bir nechta mutaxassis shug‘ullanadigan dasturlarni taklif qiladi, ota-onalar esa uy mashg‘ulotlari bo‘yicha ko‘rsatmalar oladilar.
Toshkentda ota-onalar uchun maslahatlar
- Bolaning «o‘zi gapirishi»ni kutib o‘tirmang. Agar 2-3 yoshda nutq rivojlanmasa, mutaxassisga murojaat qilgan ma’qul.
- Diagnostika va muntazam mashg‘ulotlar uchun logoped va ABA mutaxassisiga tashrif buyurish.
- Pedagoglar bilan hamkorlik qilish va tavsiyalarni uyda bajarish.
- Hissiy aloqani qo‘llab-quvvatlash – bolani muvaffaqiyatlari uchun maqtash, ijobiy muhit yaratish.
- Ortiqcha bosimdan qochish. Nutqiy rivojlanish vaqt va sabr-toqat talab qiladi.
Toshkentda mutaxassislarni qayerdan topish mumkin
Poytaxtda logoped va ABA-terapevt xizmatlarini taklif qiluvchi bolalar markazlari faoliyat yuritadi. Ota-onalar xususiy mashg‘ulotlarni ham, guruh dasturlarini ham tanlashlari mumkin. Tanlovda mutaxassislarning tajribasi, boshqa ota-onalarning fikr-mulohazalari va bolaning individual ehtiyojlarini hisobga olish muhimdir.
Bolaning nutqini rivojlantirish oila va mutaxassislarning birgalikdagi ishidir. Ota-onalar asos yaratadi, ABA mutaxassisi muloqot qilish va kundalik hayotda so‘zlardan foydalanish ko‘nikmasini shakllantiradi, logoped esa aniq nutq buzilishlarini tuzatadi. Bunday kompleks yondashuv bolaga nafaqat gapirishga, balki muloqot va ta’limda o‘zini ishonchli his qilishga yordam beradi.
Ota-onalar nutq rivojlanishiga qanchalik erta e’tibor qaratishsa, bolaning muloqotga kirishuvchan, o‘ziga ishongan va muvaffaqiyatli bo‘lib ulg‘ayish imkoniyati shunchalik yuqori bo‘ladi.
✓ Farzandingizga qaysi usullar kombinatsiyasi mos kelishini muhokama qilish uchun ABA MEHR konsultatsiyasiga yoziling.
