ABA-terapiya oddiy so‘zlar bilan – ota-onalarga tushuntiramiz
ABA-terapiya haqida birinchi marta oddiy so‘zlar bilan eshitgan ota-onalar ko‘pincha o‘zlarini yo‘qotib qo‘yishadi: bu murakkab va hatto biroz ilmiy eshitiladi. Ammo aslida bu qisqartma ortida autizm spektri buzilgan bolalarga o‘rganish, rivojlanish va yanada mustaqil bo‘lishga yordam beradigan tushunarli va amaliy yondashuv yashiringan. Keling, bu qanday metodika ekanligini, u qanday tuzilganligini va nima uchun uning samaradorligi butun dunyoda tan olinganligini ko‘rib chiqaylik.
ABA nimani anglatadi va bu usul qayerdan kelib chiqqan?
ABA – bu amaliy xulq-atvor tahlili bo‘lib, «xulq-atvorning amaliy tahlili» deb tarjima qilinadi. Metodning asosi XX asrning o‘rtalarida, olimlar inson xulq-atvorining atrof-muhit ta’sirida qanday o‘zgarishini o‘rganishni boshlaganlarida tug‘ilgan. Mutaxassislarning ta’kidlashicha: agar sharoitlar to‘g‘ri shakllantirilsa va rag‘batlantirish tizimidan foydalanilsa, bola yangi ko‘nikmalarni tezroq o‘zlashtira boshlaydi va nomaqul xatti-harakatlarning namoyon bo‘lishini kamaytiradi.
Oddiy qilib aytganda, ABA qat’iy qoidalar to‘plami emas, balki amaliyot, qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish orqali bolaga bosqichma-bosqich foydali ko‘nikmalarni o‘rgatish haqidagi butun boshli fandir.
Kichik qadamlar – katta yutuqlar
ABA-terapiyaning asosiy tamoyillaridan biri murakkab harakatni kichik, tushunarli qadamlarga bo‘lishdir. Bu konstruktorni yig‘ishga o‘xshaydi: agar darhol tayyor modelni ko‘rsatsangiz, bola o‘zini yo‘qotib qo‘yishi mumkin. Ammo uning qismlarini birma-bir yig‘sangiz, jarayon qiziqarli va qulay bo‘ladi.
Masalan, «yuvinish» ko‘nikmasini bosqichlarga bo‘lish mumkin: kran ochish, qo‘llarni namlash, sovun olish, qo`llarni sovunlash, ko‘pikni yuvish, kranni o`chirish, sochiq bilan artish. Bola har bir qadamni alohida-alohida o‘zlashtirib, maqtov yoki boshqa rag‘bat olganda, ko‘nikma mustahkamlanadi va asta-sekin odatga aylanadi.
ABA terapiyasi hayotda qanday namoyon bo‘ladi
Usul qanday ishlashini tushunish uchun oddiy vaziyatni tasavvur qilaylik. Bola atrofdagilar bilan salomlashishga qiynalmoqda. Terapevt o‘z oldiga maqsad qo‘yadi: bolani «salom» deyishga yoki qo‘l silkishga o‘rgatish. Avvaliga bu oddiy imo-ishora bo‘lishi mumkin, keyin so‘z qo‘shiladi, keyin tabassum. Har bir kichik muvaffaqiyat maqtov, o‘yin yoki yoqimli narsa bilan mustahkamlanadi.
Vaqt o‘tishi bilan bola hech kimning buyrug‘isiz o‘zi salomlasha boshlaydi. Ota-onalarga esa metodika ishlayotgani ayon bo‘ladi: ilgari imkonsiz tuyulgan narsalar kundalik hayotning bir qismiga aylanadi.
Nima uchun ABA terapiyasi samarali?
Usulning samaradorligi o‘nlab tadqiqotlar bilan tasdiqlangan. Psixologlar buni autizmli bolalarning miyasi ko‘pincha ma’lumotni boshqacha tarzda qayta ishlashi bilan izohlashadi. Ular uchun yangi ko‘nikmalar har doim ham «yo‘l-yo‘lakay» o‘zlashtirilmaydi. Shuning uchun tizimli yondashuv muhim: takrorlash, ketma-ketlik va ijobiy mustahkamlash.
ABA-terapiya aynan shu tamoyillardan foydalanadi. Bola kerakli harakatni bajarib, maqtov eshitsa, uning miyasi natijani yoqimli hissiyot bilan bog‘laydi. Vaqt o‘tishi bilan bu barqaror xulq-atvorga aylanadi. Shu tariqa yangi ko‘nikma – nutq, maishiy ko‘nikma yoki boshqa bolalar bilan muloqot qilish ko‘nikmasi shakllanadi.
ABA haqidagi afsonalar va haqiqat
Ko‘pchilik ota-onalar «ABA – bu dressirovka» degan afsonani eshitishadi. Lekin bu noto‘g‘ri. O‘rgatish jamoalarga o‘ylamasdan bo‘ysunishni nazarda tutadi, ABA esa hurmat va tushunishga asoslanadi. Bolaga foydali narsalar: muloqot, o‘yin, mustaqillik o‘rgatiladi.
Yana bir afsona – bu usul faqat og‘ir autizmli bolalarga mos keladi. Aslida, ABA yengil kechilishi bo‘lgan bolalar uchun ham, chuqur qo‘llab-quvvatlashga muhtoj bo‘lganlar uchun ham samarali qo‘llaniladi.
ABA ota-onalar muhabbatining o‘rnini bosmaydi, lekin bu muhabbatni rivojlanishning haqiqiy qadamlariga aylantirishga yordam beradigan vositaga aylanadi.
Ota-onalar – terapevtning asosiy hamkorlari
Metodning yana bir muhim xususiyati: ota-onalar ishtirokisiz taraqqiyot cheklangan bo‘ladi. Terapevt bola bilan mashg‘ulotlarda ishlaydi, lekin ko‘nikmalarni mustahkamlash uyda amalga oshiriladi.
Masalan, agar bola mashg‘ulotda so‘z bilan suv so‘rashni o‘rgangan bo‘lsa, uyda ota-onalar bu ko‘nikmani qo‘llab-quvvatlashlari kerak: iltimos tinglanganini ko‘rsatish, urinishlarni rag‘batlantirish, birgalikda quvonish. Shundagina yangi ko‘nikmalar real hayotning bir qismiga aylanadi.
Ota-onalar ko‘pincha «O‘g‘il birinchi marta poyabzalni o‘zi kiygan» yoki «Qiz qo‘shnilar bilan salomlasha boshlagan» kabi hikoyalarni aytib berishadi. Bu lahzalar oila uchun ham, farzand uchun ham tayanch nuqtasiga aylanadi.
Muvaffaqiyatning jonli misollari
Turli mamlakatlarda ABA-terapiya muvaffaqiyatining ko‘plab hikoyalari to‘plangan. AQSH va Yevropada u bir necha o‘n yillardan beri qo‘llanilmoqda, so‘nggi yillarda esa bu usul СНГ mamlakatlarida ham faol joriy etilmoqda.
Suhbatlashishga qiynalgan bir bola olti oy o‘qiganidan so‘ng ota-onasidan «Sayrga chiqsam maylimi?» deb so‘ray boshladi. Ko‘zlarga qarashdan qochgan qiz suhbatdoshiga qarashni va hatto maktab sahnalarida chiqish qilishni o‘rgandi.
Bu o‘zgarishlar faqat bir qarashda kichik bo‘lib ko‘rinadi. Ota-onalar va bolalarning o‘zlari uchun bu yangi ufqlarni ochadigan ulkan g‘alabalardir.
ABA-terapiya – bu mo‘jiza yoki tezkor retsept emas, balki tizimli va vaqt sinovidan o‘tgan usul. Uning kuchi shundaki, u bolani bosqichma-bosqich mustaqil va o‘ziga ishongan bo‘lishiga yordam beradi.
Ota-onalar uchun tushunish muhim: ABA – bu «hozir va shu yerda» mukammal natija emas, balki bosqichma-bosqich o‘sishdir. Har bir kichik muvaffaqiyat – bu bolaning erkinroq va baxtliroq yashashi mumkin bo‘lgan kelajakka qo‘shilgan hissadir.
ABA-terapiya – bu oddiy so‘zlar bilan aytganda, bolaning o‘zi bo‘lishiga yordam berish, lekin uning hayoti va oilasining hayotini yaxshilaydigan yangi imkoniyatlar bilan.
✓ Farzandingizga qaysi usullar kombinatsiyasi mos kelishini muhokama qilish uchun ABA MEHR konsultatsiyasiga yoziling.
