Gadjetlar autizm rivojlanishiga ta’sir qiladimi?

Nega bu savolni ota-onalar tez-tez berishadi

So‘nggi yillarda gadjetlarning bolalarda autizm rivojlanishiga ta’siri mavzusi eng ko‘p muhokama qilinadiganlardan biriga aylandi. Ota-onalar xavotirda: telefon, planshet va kompyuterlardan tez-tez foydalanish RAS alomatlarining paydo bo‘lishi yoki kuchayishiga sabab bo‘ladimi? Savol ayniqsa 2025 yilda dolzarb, chunki raqamli texnologiyalar hatto eng kichik bolalar hayotiga ham chuqur kirib keldi.

Autizm nima va u qanday rivojlanadi

Autizm — bu tug‘ma neyro-rivojlanish holati bo‘lib, homiladorlik davrida va bolaning hayotining ilk yillarida shakllanadi. U tarbiya yoki texnikadan foydalanish bilan bevosita bog‘liq emas. Ilmiy tadqiqotlar genetika va miya rivojlanish xususiyatlari asosiy rol o‘ynashini tasdiqlaydi.
Biroq bu tashqi omillar, jumladan gadjetlar, alomatlarning namoyon bo‘lishi yoki kuchiga ta’sir qilmasligini anglatmaydi. Ayniqsa, bu muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish, hissiy aloqa va sensor qabul qilish bilan bog‘liq.

Olimlar fikri: afsona yoki real xavf

So‘nggi yillardagi tadqiqotlar
2020–2025 yillarda o‘tkazilgan zamonaviy tadqiqotlarning aksariyati bir fikrda: gadjetlar autizmga sabab bo‘lmaydi, lekin ularni ortiqcha ishlatish miyaning rivojlanishiga ta’sir qilishi mumkin. AQSh va Yevropa olimlari ekran qarshisida kuniga 5–6 soatdan ortiq vaqt o‘tkazadigan bolalarda quyidagi holatlar tez-tez kuzatilishini ta’kidlaydi:

• diqqatni jamlash qobiliyatining pasayishi;
• ko‘z bilan aloqa o‘rnatishda qiyinchiliklar;
• ijtimoiy ko‘nikmalar kechikishi.

Nega chalkashlik yuzaga keladi

Ko‘plab ota-onalar RASning ilk belgilari bolada planshet yoki smartfonni faol ishlata boshlagan davrga to‘g‘ri keladi deb o‘ylashadi. Aslida esa simptomlar shunchaki yaqqol ko‘rina boshlaydi, chunki bola jonli muloqotni kamaytiradi.

Gadjetlar autizmli bolaga qanday ta’sir qilishi mumkin

To‘g‘ri yondashuvda ijobiy ta’sir

Zamonaviy texnologiyalar to‘g‘ri ishlatilsa foydali bo‘lishi mumkin:

• o‘quv ilovalari nutq va kognitiv ko‘nikmalarni rivojlantiradi;
• vizual ko‘rsatmalar va kartochkalar muloqotni yengillashtiradi;
• maxsus dasturlar ijtimoiylashuvga yordam beradi.

Ehtimoliy xatarlar

Gadjetlardan ortiqcha va nazoratsiz foydalanish autizmli bolalarda quyidagilarni kuchaytirishi mumkin:

• izolyatsiyaga moyillik;
• hissiy beqarorlik;
• jonli muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishdagi qiyinchiliklar.

Mutaxassislar tavsiya qilgan xavfsiz foydalanish qoidalari

Shifokorlar va bolalar psixologlari oddiy qoidalarga amal qilishni tavsiya etadilar:

• Gadjetlardan foydalanish vaqtini cheklash: maktabgacha yoshdagilar uchun — kuniga 1 soatgacha, maktab o‘quvchilari uchun — 2 soatgacha.
• Faoliyatni almashtirish: planshetdan keyin sayr, ota-onalar bilan o‘yinlar, ijodkorlik.
• Faqat sifatli kontentdan foydalanish: o‘quv o‘yinlari, interaktiv kitoblar, ta’limiy video va raqs uchun musiqa.
• Ekran qarshisida birga vaqt o‘tkazish: ota-ona yonida bo‘lishi, tushuntirishi va bo‘layotgan voqeani muhokama qilishi kerak.

Zamonaviy texnologiyalar va autizm korreksiyasi

2025 yilda RASga ega bolalarni rivojlantirishga qaratilgan dasturlar faol qo‘llanilmoqda:

• muqobil kommunikatsiya (AAC) ilovalari;
• ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rgatish uchun VR-texnologiyalar;
• hissiyotlarni tartibga solish uchun sensor ilovalar.

Agar bunday vositalar mutaxassis nazorati ostida qo‘llansa, ular terapiyaga qimmatli qo‘shimcha bo‘la oladi.

Gadjetlar bolaga zarar yetkazayotganini qanday tushunish mumkin

E’tibor berish lozim bo‘lgan belgilar:

• bola yaqinlari bilan ham muloqotdan qochishni boshladi;
• haqiqiy o‘yinchoqlar va o‘yinlarga qiziqish kamaydi;
• uyqu muammolari paydo bo‘ldi;
• qurilmalarga kirish cheklanganda kayfiyat o‘zgarishlari kuzatiladi.

Agar shunday alomatlar bo‘lsa, texnikadan foydalanish tartibini qayta ko‘rib chiqish lozim.

Raqamli davrda ota-onalarning roli

Eng zamonaviy gadjetlar ham jonli muloqotni almashtira olmaydi. Ota-onalar uchun muhim:

• bola bilan muntazam suhbatlashish;
• kitoblarni ovoz chiqarib o‘qish;
• stol o‘yinlari va harakatli o‘yinlarda birga bo‘lish;
• dunyoni sayrlar va qo‘shma ishlar orqali ko‘rsatish.

Faqat texnologiyalar va real hayot o‘rtasidagi muvozanat bolalarga, jumladan autizmli bolalarga, uyg‘un rivojlanishga yordam beradi.

Toshkent mutaxassislari fikri

ABA-MEHR va Toshkentdagi bolalar klinikalari mutaxassislari ta’kidlaydilar: eng muhimi — taqiq emas, balki nazorat va ongli yondashuv. Gadjetlardan foydalanish mumkin va kerak, ammo autizm korreksiyasining umumiy dasturi doirasida, unda ustuvorlik jonli muloqot va rivojlantiruvchi mashg‘ulotlarga beriladi.

Xulosa

Gadjetlar o‘z-o‘zidan autizmga sabab bo‘lmaydi, ammo noto‘g‘ri yondashuvda rivojlanishdagi qiyinchiliklarni kuchaytirishi mumkin. RASga ega bolalar uchun texnologiyalar kuchli ta’lim va ijtimoiylashuv vositasi bo‘lishi mumkin — agar ota-onalar va mutaxassislar jarayonni nazorat qilsa. Kunniga 1-2 soat yomon ta`sir qilmaydi

💡 Asosiy tavsiya: gadjetlardan yordamchi sifatida foydalaning, muloqot o‘rnini bosuvchi sifatida emas. 2025 yilda bizda texnologiyalarni autizmli bolaning rivojlanishida ittifoqchiga aylantirish uchun yetarli bilim va vositalar mavjud.
📞 ABA MEHR’da maslahatga yoziling va farzandingizga qaysi metodlar kombinatsiyasi mos kelishini muhokama qiling.